Hreinn Pálsson

Tenórsöngvarinn Hreinn Pálsson var eins konar alþýðulistamaður sem naut mikillar hylli, hann var að mestu óskólagenginn í sönglistinni en hafði hæfileika frá náttúrunnar hendi og var afar vinsæll söngvari. Söngurinn var þó aldrei nema áhugamál í frístundum því hann var önnum kafinn á öðrum vígstöðvum alla ævi.

Hreinn fæddist í Ólafsfirði árið 1901 en ólst að mestu upp í Hrísey sem kaupmannssonur þar. Hann lauk gagnfræðaprófi frá Akureyri en fór svo í Sjómannaskólann í Reykjavík og hlaut þar skipstjóraréttindi árið 1925. Eftir það starfaði hann sem skipstjóri um tveggja ára skeið á síldveiðum, varð síðan útgerðarmaður og deildarstjóri (kaupfélagsstjóri) KEA í Hrísey áður en hann varð forstjóri Olís 1948 og gegndi því starfi til 1966, 65 ára gamall. Það er því ljóst að söngurinn gat aldrei orðið meira en einungis áhugamál hjá honum.

Segja má að söngferill Hreins hafi hafist þegar hann var á unglingsaldri, í minningargrein um hann segir að hann hafi byrjað að syngja 18 ára gamall en aðrar heimildir segja hann hafa verið barn þegar hann hóf að syngja með kirkjukórnum í Hrísey. Hann söng á skemmtunum í eynni og á Akureyri og oft ásamt vini sínum Ingimundi Árnasyni sem var nokkuð eldri en saman skemmtu þeir með ein- og tvísöng – Ingimundur varð síðar þekktur kórstjórnandi og stjórnaði m.a. karlakórnum Geysi á Akureyri. Síðar æfði Hreinn tvo kóra í Hrísey, bæði blandaðan kór og karlakór, og söng með þeim báðum.

Á skipstjórnarárum sínum um miðjan þriðja áratuginn mun hann oft hafa sungið í brúnni og þegar síldveiðiflotinn lét reka á Grímseyjarsundi hver innan um aðra og beið eftir að síldin léti á sér kræla heyrðust söngtónar hans um langan veg og munu áhafnir annarra báta jafnvel tekið undir. Sagan segir reyndar einnig að Hreinn hafi æft skipsáhöfn sína í kórsöng á miðunum.

Hreinn var ómenntaður að langmestu leyti á söngsviðinu, hann hafði sem barn notið örlítillar tilsagnar Geir Sæmundssonar vígslubiskups og síðar hjá Sigurði Birkis (síðar söngmálastjóra þjóðkirkjunnar), auk þess dvaldi hann um skamma hríð í Noregi og hlaut þar einhverja söngkennslu en þar með var það upptalið – hann var fyrst og fremst söngvari frá náttúrunnar hendi.

Hún er lífseig sú saga að Hreinn sem sjómaður í Hrísey hafi farið suður til Reykjavíkur einn daginn, auglýst tónleika og slegið samstundis í gegn – þetta er ekki fjarri sinni en Hreinn hafði auðvitað skapað sér örlítið orðspor sem söngvari fyrir norðan þegar hann fór suður og hélt sína fyrstu sjálfstæðu einsöngstónleika í Nýja bíói um haustið 1926, þá hafði síldarvertíðin brugðist og Hreinn tók einfaldlega þessa ákvörðun til að afla sér smátekna – hann var jafnframt fenginn til að syngja í Útvarpinu en það var einkarekin útvarpsstöð sem starfaði í nokkur ár áður en Ríkisútvarpið tók til starfa. Fyrstu tónleikarnir í Nýja bíói voru ekki sungnir fyrir fullu húsi en hlutirnir voru fljótir að breytast eftir því orðsporið breiddist út og fljótlega hafði hann slegið í gegn, hann mun hafa verið fyrir sunnan um veturinn með Pál Ísólfsson sem undirleikara en þeir áttu yfirleitt eftir að starfa saman á þessum vettvangi. Um vorið 1927 þegar Hreinn fór aftur norður hélt hann tónleika einnig á Akureyri og Húsavík, og þar með var boltinn farinn að rúlla enda naut hann þegar vinsælda fyrir söng sinn. Um það leyti var hann jafnframt farinn að syngja einsöng með Karlakórnum Geysi á Akureyri.

Hreinn Pálsson

Næstu árin söng Hreinn nokkuð á tónleikum fyrir norðan en einnig við jarðarfarir og annars konar tilefni, hann fór jafnframt stöku sinnum suður til Reykjavíkur til að skemmta, þær ferðir voru væntanlega tengdar erindum hans í starfi en hann var þá orðinn útgerðarmaður fyrir norðan. Í Reykjavík söng hann í Nýja bíói, Fríkirkjunni og einnig stundum fyrir sjúklinga á Vífilsstöðum.

Hreinn var því orðinn töluvert þekktur árið 1930 þegar til stóð að halda upp á þúsund ára afmæli alþingis um sumarið, og þegar hingað til lands komu upptökumenn frá Columbia til að hljóðrita plötur fyrir Fálkann af því tilefni var leitað til hans og þegar upp var staðið hafði Hreinn sungið flest lög allra og út komu níu plötur (78 snúninga) sem höfðu að geyma söng hans með samtals átján lögum – auk einnar plötu þar sem Hreinn söng tvísöng með Óskari Norðmann, Franz Mixa lék undir söng hans á plötunum á píanó og orgel. Lögin á plötunum voru flest öll íslensk einsöngslög og sálmar en þar var einnig að finna eina jólaplötu. Hreinn söng líklega einnig á sjálfri alþingishátíðinni um sumarið og á leiðinni norður til baka kom hann við á Siglufirði og hélt þar einnig tónleika.

Eftir þessa miklu upptökutörn seldust plötur Hreins ágætlega og þar með breiddust vinsældir hans töluvert út, á sama tíma var Ríkisútvarpið að taka til starfa og þar voru lög hans einnig leikin. Hann söng þó ekki mikið sjálfur á tónleikum í kjölfarið fyrr en haustið 1931 að hann hélt tónleika á Akureyri og svo í Reykjavík en í kjölfarið hélt hann til Bretlands og hljóðritaði þrjátíu og eitt lag til viðbótar í London sem komu svo út fljótlega á vegum Fálkans, á fjórtán tveggja laga plötum og einni þriggja laga – uppleggið var hið sama, íslensk einsöngslög að mestu en að þessu sinni var það bresk hljómsveit sem lék undir söng hans. Þegar hann sneri aftur frá London hélt hann nokkra tónleika í Gamla bíói og Fríkirkjunni fyrir troðfullum húsum, á leiðinni norður söng hann svo á tvennum tónleikum á Ísafirði.

Hér mætti e.t.v. segja að söngferill Hreins hafi verið að ná hámarki hvað vinsældir snertir og þó fólk líti í dag ekki á þessa tónlist sem dægurtónlist má segja að sum laganna sem þarna eru leikin af hljómsveit hafi flokkast undir það á þeim tíma og því mætti jafnvel segja Hrein Pálsson fyrsta dægurlagasöngvara Íslands. Ein platnanna, sem hafði að geyma lögin Dalakofinn / Den farende svend, seldist upp og varð þá fyrsta íslenskra hljómplatan til þess – hún var endurútgefin í nokkur skipti. Þrjár plötur áttu eftir að koma út til viðbótar með söng Hreins næstu árin, þær komu út 1932 og 33 og voru tvær þeirra hljóðritaðar þegar upptökumenn frá Columbia komu hingað til lands aftur sumarið 1933 en þeim plötum deildi hann með Kantötukór Akureyrar, engar upplýsingar finnast hins vegar um hvar eða hvenær platan sem kom út 1932 var hljóðrituð.

Hreinn hélt sínu striki sem söngvari mest allan fjórða áratuginn og hélt reglulega tónleika bæði fyrir norðan og sunnan – á stöðum eins og Nýja bíói, Gamla bíói, Fríkirkjunni og jafnvel Góðtemplarahúsinu í Hafnarfirði, þá fór hann í eitt skipti til Vestmannaeyja og hélt þar tónleika og einnig mun hann hafa sungið í norska ríkisútvarpið þegar hann var staddur þar í landi vorið 1937. Stundum söng Hreinn ásamt öðrum einsöngvurum eins og Jóhönnu Johnsen á Akureyri en einnig söng hann oft einsöng með Karlakórnum Geysi og svo Kantötukór Akureyrar sem stofnaður var 1932 en hann var jafnframt meðlimur beggja kóranna. Með þeim síðarnefna tók hann þátt í uppfærslu á Hátíðarkantötu Björgvins Guðmundssonar tónskálds ásamt hljóðfæraleikurum og sextíu manna kór, hún var flutt í nokkur skipti á næstu árum en einnig setti kórinn upp fleiri stórvirki um það leyti. Yfirleitt söng Hreinn fyrir fullu húsi, svo vinsæll var hann þó ekki væri hann langskólagenginn en öfundarmenn sem rituðu um tónlist í dagblöðum höfðu gjarnan að orði að hann veldi sér gjarnan aðeins létt íslensk einsöngslög fremur en óperuaríur sem voru öllu erfiðari í flutningi.

Hreinn Pálsson um 1950

Undir lok fjórða áratugarins fór mun minna fyrir honum og eins söng hann lítið á árum heimsstyrjaldarinnar, það var þá helst einsöngur með kórunum og svo við sérstök tækifæri eins og á sjómannadaginn 1944 þegar hann söng við undirleik Lúðrasveitar Reykjavíkur og svo á hátíð sem haldin var á 100 ára dánarafmæli Jónasar Hallgrímssonar skálds 1945.

Haustið 1948 tók Hreinn við starfi forstjóra Olíuverzlunar Íslands (Olís) og flutti suður til Reykjavíkur um það leyti, þá má segja að hann hafi dregið sig að mestu í hlé frá einsöngnum en hann hóf þá að syngja með karlakórnum Fóstbræðrum sem hann söng með til 1955, en þá hætti hann öllum opinberum söng og sneri sér heill og óskiptur að starfi sínu við Olís. Hann átti þó eftir að starfa í stjórn Fóstbræðra, um tíma sem formaður Fóstbræðra og síðar formaður félags eldri Fóstbræðra sem stofnað var undir lok sjötta áratugarins en hann átti þátt í að stofna þann félagsskap.

Hreinn lét af störfum sem forstjóri Olís árið 1966, þá orðinn 65 ára gamall og þá var heilsan aðeins farin að há honum. Hann lést í árslok 1976, 75 ára gamall.

Árið 1968 kom út breiðskífa á vegum Fálkans en hún hafði að geyma úrval laga með Hreini sem áður höfðu komið út á vegum fyrirtækisins, um var að ræða sextán laga plötu sem bar yfirskriftina Í ljóðgrænum tónum: 16 sönglög, og var eins konar safnplata. Síðan þá hefur nafni Hreins ekki verið haldið sérstaklega á lofti fyrir utan að plötusafnarinn Sigurjón Samúelsson á Hrafnabjörgum í Ísafjarðardjúpi gaf út í eigin nafni tvöfalda safnplötu árið 2011 sem innihélt líklega eingöngu upptökur frá Ríkisútvarpinu. Þessi skífa hlaut titilinn Hreinn Pálsson frá Hrísey, og var gefin út í takmörkuðu upplagi. Þá hafa lög með Hreini ratað inn á fáeinar safnplötur í gegnum tíðina, Einsöngsperlur (1978) og Síðasta lag fyrir fréttir (1993).

Efni á plötum