Hörður Torfason um 1970

Saga trúbadorsins Harðar Torfasonar er engri lík. Hann barðist við mótlæti áratugum saman fyrir það eitt að vera samkynhneigður en ákvað að taka slaginn og ruddi svo brautina á ýmsan hátt fyrir aðra, sú barátta hefur ekki aðeins skilað sér í réttindamálum samkynhneigðra heldur almennt í mannréttindamálum og síðustu árin hafa þau mál tekið yfir tónlistarferilinn – þannig má segja að líf hans hafi verið helgað baráttumálum sem hófst með meðvitaðri ákvörðun hans um að ræða samkynhneigð opinberlega í tímaritsviðtali í stað þess að halda sig í skelinni. Hörður hefur hlotið margvíslega viðurkenningar fyrir ævistarf sitt á síðustu áratugum en hann mætir þó ennþá mótbyr og sumir hverjir hafa enn ekki áttað sig á breyttum tíðaranda.

Hörður Torfason er Reykvíkingur, fæddur haustið 1945 og er næst elstur sex systkina – hann tilheyrir árgangi sem kalla mætti fyrsta árgang þekktra popptónlistarmanna þó vissulega teljist hann ekki beinlínis til popptónlistar, aðrir þekktir tónlistarmenn úr þeim árgangi eru Gunnar Þórðarson, Rúnar Júlíusson, Magnús Eiríksson, Vilhjálmur Vilhjálmsson og Magnús Þór Jónsson (Megas). Hörður hóf snemma að semja tónlist og texta, og mun hafa verið 12 ára gamall þegar hann tróð fyrst upp sem söngvaskáld eða trúbador eins og hann hefur ætíð síðan skilgreint sig sem, það var í guðsþjónustu hjá Kirkju óháða safnaðarins árið 1957 en hann hlaut reyndar ekki mikla viðurkenningu fyrir athæfi sitt því sr. Emil Björnsson varð ósáttur við að söfnuðurinn klappaði fyrir drengnum – það tíðkaðist ekki í kirkju og Hörður fékk skömm fyrir hjá prestinum.

Að loknu skyldunámi í Austurbæjarskóla lá leið hans í ýmsa verkamannavinnu, hann var m.a. til sjós og starfaði um tíma einnig austur á Stöðvarfirði og Breiðdalsvík þar sem hann tróð upp fyrir fólk með frumsamin lög, oftast við ljóð þjóðþekktra skálda en einnig frumsamin ljóð. Hann kom aftur til Reykjavíkur og var farinn að sinna leiklistinni fljótlega en hann hafði þá fengið leiklistarbakteríuna og hóf nám við Leiklistarskóla Þjóðleikhússins sem hann lauk vorið 1970, þá hafði hann tekið þátt í uppfærslum Þjóðleikhússins á m.a. Fiðlaranum á þakinu, Síglöðum söngvum og m.a.s. óperuuppfærslu á Brúðkaupi Fígarós.

Árið 1969 var Hörður töluvert farinn að koma fram opinberlega sem trúbador, um það leyti var starfandi félagsskapur sem kallaðist Vikivaki og hélt hann þjóðlagakvöld og -hátíðir í Lídó og víðar, og hefur oft verið talað um Hörð sem fyrsta íslenska trúbadorinn. Það er þó ekki alveg svo einfalt því þá voru fleiri slíkir að troða upp með frumsamið efni, og hér má nefna Árna Johnsen, Kristínu Ólafsdóttur, Rósu Ingólfsdóttur og fleiri, en Hörður varð þó sá sem gerði það fyrstur að ævistarfi sínu, gaf út plötur og var klárlega fyrstur þeirra til að fara í tónleikaferðir út á land. Hann hefur alla tíð lagt áherslu á að hugtakið trúbador eða söngvaskáld nái yfir þá sem flytja eigið efni fyrir fólk sem vill hlusta á boðskap textanna en hafi ekkert með pöbbaspilamennsku að gera þar sem tónlistarmenn flytja ábreiður annarra fyrir misdrukkið fólk. Það er því eðlilegt að tónlistarmenn eins og Bubbi Morthens hafi talað um Hörð sem einn af sínum áhrifavöldum.

Hörður varð fljótlega nokkuð þekktur og kom m.a.s. fram fljótlega í útvarpi og sjónvarpi. Hann hefur alla tíð starfað einn með þeirri undantekningu að hann stofnaði þjóðlagatríóið Þrír undir sama hatti ásamt Moody Magnússyni og Sverri Ólafssyni en það samstarf var fremur stutt, þeir komu þá m.a. fram undir merkjum Light night í Glaumbæ þar sem þeir flutti þjóðlög fyrir erlenda ferðamenn sumarið 1970.

Á stuttum tíma var Hörður því orðinn tiltölulega þekktur, hann var nýútskrifaður leikari hjá Þjóðleikhúsinu og vinsæll trúbador, þótti einnig myndarlegur og starfaði sem fyrirsæta og því virtist framtíðin brosa við honum. Hann hafði strax eftir útskrift um vorið 1970 farið að hljóðrita sína fyrstu plötu undir stjórn Péturs Steingrímssonar upptökumanns en Svavar Gests hjá SG-hljómplötum hafði boðið honum tveggja plötu samning.

Hörður Torfa

Málið var þó ekki svo einfalt því Hörður var samkynhneigður og á þeim tíma var slíkt einfaldlega ekki samþykkt í samfélaginu þrátt fyrir að hippamenningin hafði skömmu fyrr boðað frjálsar ástir og umburðarlyndi í ástarmálum. Það var ekki svo að Hörður væri að auglýsa samkynhneigð sína en hann var heldur ekkert að fela hana og því mætti hann smám saman nokkurri andúð t.a.m. í leikhúsinu, og kjaftasögurnar fóru að grassera alls staðar í kringum hann og gera honum erfiðara um vik. Um það leyti fór Hörður í fyrsta sinn til Kaupmannahafnar og þar kynntist hann samfélagi sem var ekki eins óvinveitt samkynhneigðum, og Danir voru þar öllu lengra komnir en Íslendingar. Í Danmörku starfaði Hörður með íslenskum leikhópi með farandsýningar og einnig kom hann eitthvað fram á svokölluðum vísnakvöldum og vakti nógu mikla athygli þar til að fá smá umfjöllun í Politiken, þá fékk hann tilboð um að starfa i Washington í Bandaríkjunum.

Hörður var ennþá hlaðinn verkefnum hér heima og þegar hann kom aftur heim til Íslands um sumarið 1971, þá biðu hans leikhúsið og svo útgáfa plötunnar sem hafði hlotið nafnið Hörður Torfa syngur eigin lög en á henni var að finna frumsamin lög við ljóð þekktra skálda eins og Stein Steinarr og Halldór Laxness. Platan fékk frábærar viðtökur og fyrsta upplagið seldist upp á um þremur vikum, þrjú laganna urðu feikivinsæl og hafa síðan þá verið meðal þeirra laga hans sem þekktust eru – Þú ert sjálfur Guðjón, Kveðið eftir vin minn (Í lífsins ólgusjó) og Ég leitaði blárra blóma. Hann hóf þegar að fylgja plötunni eftir með tónleikahaldi m.a. á Vikivakakvöldum, og fljótlega byrjaði hann einnig að taka upp næstu plötu á vegum SG-hljómplatna. Samhliða þessu starfaði hann áfram við leikhúsið m.a. við leikmyndahönnun og við fyrirsætustörf þar til hann flaug til Bandaríkjanna um haustið til að þiggja heimboðið þangað, það tilboð reyndist ekki eins spennandi og virtist í fyrstu og m.a. var listrænt frelsi hans takmarkað við þann samning svo hann hafnaði tilboðinu og kom aftur heim.

Hörður kláraði vinnu við plötuna sem kom svo út um vorið 1972 undir titlinum Án þín, þá hafði orðið ágreiningur milli þeirra Svavars útgefanda svo þessi plata varð í raun aðeins gerð til að uppfylla samninginn. Hún hlaut ekki eins góðar viðtökur og fyrri platan og varla nema þokkalega dóma í Morgunblaðinu. Platan var byggð upp á svipaðan hátt og sú fyrri nema að nú átti Hörður sjálfur tvo texta á plötunni en samdi sem fyrr öll lögin. Þess má geta að hún var aldrei endurútgefin eins og sér en kom út síðar á geislaplötu með fyrstu plötunni.

Í byrjun ársins hafði Hörður haldið sína fyrstu tónleika úti á landsbyggðinni sem mörkuðu líklega tímamót í íslenskri tónlistarsögu að því leyti að það var í fyrsta sinn sem trúbador hélt slíka tónleika úti á landi og í kjölfarið átti hann eftir að halda hundruð, jafnvel þúsundir slíkra tónleika á næstu árum og áratugum. Sú spilamennska hélst í hendur við það að Hörður átti eftir að starfa með áhugaleikhópum víða um land við að setja upp leiksýningar og oft voru haldnir tónleikar í tengslum við það. Um sumarið skemmti Hörður á stórri útihátíð í Vaglaskógi og um haustið kom hann fram ásamt fjölda annars tónlistarfólks á kvöldskemmtun í Háskólabíói og á Hótel Borg, þá kom hann enn fram í sjónvarpsþætti svo á yfirborðinu virtist allt leika í lyndi – innan Þjóðleikhússins voru hins vegar aðilar sem ekki sættu sig við „kynvillinginn“ og því lyktaði með að Hörður sagði upp í leikhúsinu um vorið 1973, gerðist sjálfstæður leikhúsmaður og lagði í kjölfarið áherslu á leikstjórn áhugaleikhúsa á landsbyggðinni þar sem nóg var af verkefnum, – þar var umburðarlyndið annað hvort meira eða að kjaftasögurnar höfðu ekki borist þangað.

Verkefni Harðar voru reyndar ýmis konar á þessum tíma, hann dvaldist eitthvað í Danmörku en hér heim fékkst hann við leikstjórn sem fyrr segir víða um land og þá sá hann einnig oft um að hanna leikmyndir, búninga o.fl., hann lék í sjónvarpsmyndum og síðar kvikmyndum einnig. Hann var þó ekki áberandi í tónlistinni um það leyti, birtist á skemmtunum hér og þar en virðist ekki mikið hafa haldið sjálfstæða tónleika, e.t.v. var ástæðan sú að nú var kjaftagangurinn farinn að segja nokkuð til sín og Hörður var farinn að mæta andúð víðast hvar.

Þetta varð til þess að hann ákvað að koma fram fyrir skjöldu, varpa sprengju og tilkynnti síðsumars 1975 í frægu Samúel-viðtali að hann væri samkynhneigður – undir fyrirsögninni „Það verður sprenging“ opinberaði Hörður samkynhneigð sína fyrir alþjóð, sem reyndar var alls óviðbúin og vissulega varð sprenging. Þess má geta að umræða og vitneskja um samkynhneigð var á algjörum byrjunarreit á þessum tíma og ber orðfæri eins og „kynvillingur“ ágætt vitni tíðarandans, það er líka fróðlegt að rýna í spurningar blaðamannsins sem m.a. spurði Hörð „Nú ert þú, það sem kalla má „sætur“ maður og getur vafið kvenfólki um fingur þér. Heldurðu að þú sért einfaldlega búinn að fá leið á kvenfólki?“ Þetta viðtal markaði ekki einungis tímamót hjá Herði einum heldur markar það einnig upphaf baráttu samkynhneigðra hérlendis fyrir tilverurétti sínu – það tók þó langan tíma frá því að Hörður sýndi það hugrekki að koma út úr skápnum þar til hlutirnir fóru að gerast, Samtökin ´78 voru stofnuð með hans hvatningu og innan þeirra var valdabarátta lengi vel, en í stuttu máli urðu samkynhneigðir sýnilegri með tímanum og með tilkomu Hinsegin daga, almennrar umræðu og fræðslu hefur málum þeirra þokast í rétta átt, þökk sé Herði og fleira fólki.

Viðtalið umdeilda í Samúel

Viðtalið hafði miklar og beinar afleiðingar fyrir Hörð, hann hafði um sumarið leikið í kvikmyndinni Morðsögu sem ásamt fleirum myndum markar upphaf kvikmyndavorsins á Íslandi en þar gegndi hann einnig starfi aðstoðarleikstjóra og fékkst við ýmislegt tengt þeirri kvikmyndagerð s.s. klippingu, áætlanagerð og fleira, aldrei fékk hann greidd laun fyrir þá vinnu og reyndar fékk hann kaldar kveðjur frá framleiðanda og leikstjóra myndarinnar sem tengja má beint til viðtalsins. Og viðtalið varð til þess að atvinnutilboðum snarfækkaði og jafnframt missti Hörður húsnæði sitt og vildi enginn leigja honum slíkt í kjölfarið. Hann starfaði þó um haustið að leikstjórn vestur í Ólafsvík og þar vann hann einnig eins konar söngleik sem hann samdi sjálfur og kallaði Barnagaman, í samstarfi við börn á staðnum.

Þegar atvinnumöguleikunum fækkaði notaði Hörður tækifærið síðla árs og samdi efni á sína þriðju plötu en sú var ólík þeim fyrri að því leyti að nú samdi hann alla texta sjálfur og voru þeir byggðir á lífi hans og án efa undir litaðir af viðbrögðum hans eftir viðtalið. Í byrjun ársins 1976 hljóðritaði Hörður svo plötuna í Tóntækni hjá Sigurði Árnasyni og kom hún út um vorið undir heitinu Dægradvöl. Hann naut aðstoðar fáeinna tónlistarmanna, m.a. bróður síns Benedikts, en að öðru leyti var hann einn á ferð. Platan hlaut dræmar viðtökur og slaka dóma í Tímanum og Dagblaðinu, og var það í anda þess viðhorfs sem blasti við Herði þá stundina. Hann viðurkenndi síðar að textarnir væru fullir af reiði, og reyndar fékk umslag plötunnar einnig slæma útreið en það var svart á lit og innihélt handskrifaða texta plötunnar með hvítum lit, plötuna gaf hann út sjálfur undir merkinu Perluplötur en það átti hann eftir að gera nánast alltaf síðan.

Um þetta leyti varð Hörður æ oftar fyrir aðkasti og jafnvel líkamlegu ofbeldi af hálfu landa sinna ofan á skort á atvinnumöguleikum og húsnæði, og fór svo að hann ákvað að flytjast til Kaupmannahafnar, um haustið hélt hann þó sína fyrstu svokölluðu Hausttónleika á Hótel Vík en þar hafði hann þá verið búsettur um hríð.

Árið 1977 dvaldist Hörður að mestu í Danmörku, hann var langt niðri og hafði um það leyti hugleitt sjálfsvíg en snerist hugur, ákvað að taka slaginn og kom heim til Íslands til að leikstýra m.a. í Ólafsvík um haustið og hélt þar hausttónleika sína. Erindi hans var þó fyrst og fremst að berjast fyrir stofnun samtaka homma og lesbía og réttindum þeirra, sem gekk þó ekki of vel en þau voru þó að lokum stofnuð ári síðar undir heitinu Samtökin ´78 – hann var viðloðandi samtökin og aðstoðaði eftir fremsta megni en kom að öðru leyti ekki að þeim nema sem hvatamaður að stofnun þeirra, enda var hann þá búsettur í Danmörku (og reyndar var hann um tíma einnig í Svíþjóð í leikstjóranámi) þar sem hann gat fengið vinnu en hann var þá stórskuldugur eftir að hafa verið svikinn um laun við Morðsögu-kvikmyndina. Það var þó ákveðið að Hörður myndi fara um landsbyggðina með tónleikahaldi eins oft og hægt væri og myndi þannig beina sjónum að réttindabaráttunni þar.

Svo fór reyndar að aðsókn að tónleikum Harðar á landsbyggðinni varð nánast engin en hann hélt lengi sínu striki og lagði áherslu á að vera sýnilegur í þorpunum og með bros á vör þótt fólkið kæmi ekki að sjá tónleikana. Hörður hélt hausttónleika sína, sem nú varð orðin hefð fyrir, í Jónshúsi í Kaupmannahöfn en hann var um tíma umsjónarmaður hússins og í forsvari fyrir Íslendinga í borginni og einnig setti hann upp leiksýningar í Danmörku (m.a. eigin leikrit), þess á milli vann hann í ísverksmiðju og á fleiri stöðum.

Næstu árin voru að litlu leyti helguð tónlistinni hjá Herði, hann kom stöku sinnum heim til Íslands til að leikstýra og kom fram á Vísnakvöldi Vísnavina í einnig slíkri heimsókn en um tíma lagði hann tónleikahald hér heima alveg til hliðar og leikstjórnarverkefnum fækkaði mikið. Hann stóð enn á þeim tíma eins og annað samkynhneigt fólk frammi fyrir mótvindi en lá e.t.v. betur við höggi en aðrir þar sem hann var þjóðþekktur og kominn opinberlega úr skápnum, honum var jafnvel sýnt banatilræði í Kaupmannahöfn af Íslendingi sem hann þurfti langan tíma til að vinna úr en málin þokuðust samt sem áður smám saman í rétta átt.

Þrátt fyrir að halda árlega hausttónleika í Jónshúsi var það í raun ekki fyrr en árið 1982 sem Hörður hóf að sinna tónlistinni að einhverju marki aftur, þá vann hann m.a. með Þormóði Karlssyni hljómborðsleikara að tónlist í frumsömdum söngleik Harðar sem fluttur var í Jónshúsi og í framhaldi að því unnu þeir saman að næstu plötu Harðar sem átti eftir að fá nafnið Tabu en lög og textar voru eftir Hörð og voru í formi eins konar söngleikjar – reynslusögur fólks í minnihlutahópum en ekki endilega byggt á reynslu hans sjálfs, og um leið innlegg í mannréttindabaráttuna. Síðar bættust í hópinn liðsmenn hljómsveitarinnar Kamarorghesta sem starfrækt var í Kaupmannahöfn og við það breyttist tónlistin töluvert í eins konar nýbylgjusyntharokk og var að öllu leyti gjörólík trúbadoratónlistinni sem hingað til hafði einkennt Hörð – þetta var fyrsta en fráleitt síðasta twistið sem Hörður tók í tónlistarsköpun sinni en hann átti eftir að taka fyrir ýmsar stefnur síðar á ferli sínum.

Tabu kom út um haustið 1984 en hlaut ekki þær viðtökur sem Hörður vonaðist eftir, plötuna gaf hann út sjálfur en gekk illa að fá dreifingu á henni (Steina-útgáfan munu hafa neitað að dreifa henni) og fjölmiðlar hunsuðu hana að mestu, það var aðeins Þjóðviljinn sem birti umfjöllun og gagnrýni – reyndar ágæta. Til að fylgja plötunni eftir hélt hann hausttónleika sína í Ólafsvík þar sem hann var að vinna við leikstjórn, og í kjölfarið fór hann í tónleikaferð um landið en fékk dræma aðsókn, hann kom auk þess fram á Vísnakvöldi síðla haust. Þrátt fyrir slaka aðsókn voru þó viss batamerki í viðhorfi fólks og loksins horfði til breyttra tíma í þeim málum – baráttan var að byrja að skila sér og sýnileikinn skipti máli.

Hörður Torfason

Árið 1985 var nokkurs konar tímamótaár en þá mátti fyrst sjá raunverulegan árangur baráttu Harðar og annarra fyrir réttindum samkynhneigðra en þarna voru liðin tíu ár frá Samúel-viðtalinu afdrifaríka, sá árangur birtist ekki hvað síst í betri aðsókn á tónleikum. Hörður kom til landsins snemma árs til að setja upp leiksýningu á Siglufirði og hann dvaldist lengur á landinu en oftast áður síðustu árin, hann fór í tónleikaferð um sumarið (sem gekk illa) og svo aftur um haustið (þá mættu mun fleiri) en í millitíðinni hélt hann hausttónleika sína í Austurbæjarbíói fyrir fullu húsi, sem var hugsanlega einhvers konar vendipunktur. Þar hafði án efa nokkuð að segja að hann fékk þau Bubba Morthens, Megas, Kristínu Ólafsdóttur og Bergþóru Árnadóttur til liðs við sig, auk aðstoðarfólks, þessir tónleikar voru um leið 40 ára afmæli og 20 ára trúbadoraferilsafmæli Harðar. Þeir Hörður, Bubbi og Megas unnu um þetta leyti að alnæmisfræðslu og síðar að stofnun Alnæmissamtakanna, og reyndar gerði pönksveitin Dýrið gengur laust þetta samstarf þeirra félaga að umfjöllunarefni í laginu Bláir draumar sem kom út 1989 og ýjaði að kynferðissambandi þremenninganna, lagið var umsvifalaust bannað á útvarpsstöðvunum.

Þarna hafði Hörður verið við dvöl á Íslandi í nærri því eitt ár sem sýnir vissulega að hlutirnir voru að breytast, þegar hann fór aftur heim til Kaupmannahafnar biðu hans ýmis verkefni, hann hélt tónleika í Jónshúsi, samdi og hljóðritaði efni fyrir næstu plötu og vann einnig t.a.m. við dagskrárgerð í útvarpi auk þess sem hann vann að stuttmyndagerð í tengslum við alnæmisfræðslu en sá skæði sjúkdómur var þá kominn upp á yfirborðið. Hörður kom aftur til Íslands til tónleikahalds, m.a. í Norræna húsinu en hann hafði þá nýverið hlotið listamannalaun – um haustið 1986 var hann svo með hausttónleikana hér heima og tónleikaferð í kjölfari, hann kom einnig fram á fleiri tónlistartengdum viðburðum auk þess að fást við leikstjórnarverkefni á landsbyggðinni. Um það leyti var fyrsta plata hans, Hörður Torfa syngur eigin lög, endurútgefin undir útgáfumerki Harðar – Ofar en platan hafði þá verið algjörlega ófáanleg um langt árabil.

Hörður lauk vinnslu við næstu plötu sína en hún hafði hlotið heitið Hugflæði og var unnin með dönskum tónlistarmönnum undir stjórn P.H. Juul og kom svo út um haustið 1987, Steinar sem hafði neitað að dreifa plötunni á undan var nú til í samstarfið og það er skemmst frá því að segja að platan gekk mjög vel og á henni er m.a. að finna lagið Litli fugl sem sló í gegn og er í dag eitt allra þekktasta lag Harðar. Lagið er í eins konar latino stíl sem hreif Bubba Morthens sem mun síðar hafa ákveðið að vinna „Kúbuplötuna“ svokölluðu Von (1992) í þeim anda, Bubbi ritaði einmitt nokkur orð á bakhlið plötuumslagsins. Platan seldist ágætlega og fékk ágætar viðtökur gagnrýnenda, þokkalega dóma í Helgarpóstinum og góða í DV, Tímanum og Þjóðviljanum.

Hörður var nú allt í einu orðinn eftirsóttur og fylgdi plötunni eftir með tónleikahaldi m.a. á landsbyggðinni en kom einnig víða fram á höfuðborgarsvæðinu s.s. Vísnakvöldi, tónleikunum Rokkað til öryggis, tónleikum á vegum Rásar 2 og á Hótel Borg, þá varð hann gestur í sjónvarpsþættinum Á tali hjá Hemma Gunn, sem þá var gríðarlega vinsæll og átti lag (Jólagjöf) á jólaplötunni Jólastund sem Steinar gáfu út – það er fyrsta og eina jólalagið sem Hörður hefur sent frá sér.

Nú má segja að Hörður hafi loks verið farinn að upplifa meðvind í fyrsta sinn frá því um upphaf áttunda áratugarins. Hann eyddi æ meiri tíma hér á landi enda fjölgaði verkefnum hér á landi einkum hvað leikstjórn hjá áhugaleikhúsum varðaði. Tónleikaferðir um landsbyggðina voru jafnframt farnar að skila ágóða og um haustið 1988 voru hausttónleikarnir haldnir í Norræna húsinu fyrir troðfullu húsi en það átti eftir að vera undantekningarlaust næstu áratugina. Þá voru tónleikar sem haldnir voru í nýopnuðu Tunglinu við Lækjargötu fyrir troðfullu húsi, hljóðritaðir með það fyrir augum að gefa þá út. Ekki vildi þó betur til en að upptakan eyðilagðist (eða var eyðilögð) svo brugðið var á það ráð að endurtaka tónleikana nokkrum dögum síðar á Hótel Borg – sú upptaka lánaðist og hún var svo gefin út fyrir jólin á tvöfaldri átján laga tónleikaplötu sem bar nafnið Rauði þráðurinn, þar var að mestu stuðst við upptökurnar eins og þær komu af kúnni en í einhverjum tilvikum var hljóðfæraleik bætt ofan á. Platan hlaut góða dóma í Morgunblaðinu og Þjóðviljanum, og mun hafa selst í um 4000 eintökum. Um þetta leyti var Hörður einnig virkur í umræðunni um alnæmi, um þetta leyti voru Alnæmissamtökin stofnuð og þeir Hörður, Bubbi og Megas stóðu fyrir tónleikum til styrktar málefninu í Háskólabíói um haustið sem síðar voru gefnir út á myndbandsspólu undir heitinu Hljómleikar í Háskólabíói.

Fleiri leikstjóraverkefni biðu Harðar og reyndar einnig á höfuðborgarsvæðinu svo Hörður var áfram mikið á landinu. Þarna hafði komið upp sú hugmynd að gefa Hugflæði út með dönskum textum fyrir danskan markað og þýddi Hörður því textana yfir á dönsku, sú plata var síðan unnin í Danmörku með áðurnefndum P.H. Juul og kom út haustið 1990 þar í landi undir titlinum Lavmælt. Danski útgefandinn hafði ekki séð ástæðu til að gefa plötuna út á geisladisk sem þá var orðið ráðandi útgáfuform heldur kom hún eingöngu út á vínyl sem varð til þess að hún seldist afar illa og reyndar var stórum hluta upplagsins eytt af hálfu danska tollsins.

Hörður á níunda áratugnum

Hér heima var Hörður sífellt sýnilegri, hann var fenginn til að vinna útvarpsþætti um sögu trúbadoranna og einnig var gerður sjónvarpsþáttur um hann í umsjá Megasar, hann kom einnig margoft fram í fjölmiðlum og lék tónlist sína. Þá fór aðsókn á tónleika hans úti á landi stöðugt batnandi en troðfullt var áfram á hausttónleikana sem um haustið 1990 voru aftur haldnir í Norræna húsinu og var líklega sjónvarpað til Danmerkur. Það sama ár keypti Hörður útgáfuréttinn á fyrstu tveimur plötunum sínum og þar með átti hann útgáfuréttinn af öllu sínu efni.

Þegar hér var komið sögu var Hörður farinn að huga að því jafnvel að flytja heim til Íslands, hann var nú öllu velkomnari á landinu en 10-15 árum fyrr, skilningur og viðhorf almennings gagnvart samkynhneigðum fór batnandi og hann hafði auk þess meira og minna verið hér á landi hlaðinn verkefnum síðustu árin. Því fór svo að Hörður flutti heim sumarið 1991 og þá breyttist svo sem ekki mikið nema að hann var nú búsettur hér á landi. Hann hafði ákveðið að gera upp Danmerkur-árin sín með plötu sem kom svo út haustið 1991 undir nafninu Kveðja á geisladisk en kassettuútgáfa kom ári síðar. Á henni fékk til liðs við sig unga tónlistarmenn eins og Harald Reynisson og Guðmund Pétursson. Platan fékk ágæta dóma í Þjóðviljanum og Morgunblaðinu og þokkalega í DV.

Hausttónleikarnir fóru nú fram í Borgarleikhúsinu sem hafði verið vígt tveimur árum áður, og þar áttu hausttónleikarnir eftir að eiga sinn heimavöll næstu misserin. Hörður hafði látið sig varða ýmis önnur mál en samkynhneigðra s.s. alnæmisumræðuna sem var reyndar nátengd málefnum samkynhneigðra, en nú bættust einnig við önnur baráttu- og mannréttindamál eins og með herstöðvaandstæðingum en hann kom fram á tónleikum í Borgarleikhúsinu til styrktar því málefni um haustið sem og rokktónleikum í Perlunni til styrktar lömuðum og fötluðum, og víðar. Hann fór um haustið einnig í árlega tónleikaferð um landsbyggðina, í vel heppnaða tónleikaferð um Finnland og vorið 1992 kom hann fram á norrænni vísnahátíð.

Leikstjórnarverkefnin voru mörg árið 1992 og fór Hörður m.a.s. til Lúxemborgar til að starfa með leikhópi Íslendinga þar í landi. Hausttónleikar og tónleikatúr um Ísland voru á sínum stað en svo tók við Evróputúr með um tuttugu tónleika um Danmörku, Finnland, Noreg, Svíþjóð og Lúxemborg. Hafi það ekki þótt nóg tók við tónleikaröð í grunn- og framhaldsskólum þegar heim var komið.

Engin plata kom út árið 1992 en haustið 1993 sendi Hörður frá sér lágstemmda trúbadoraplötu sem var eins konar afturhvarf til upphafsáranna, þar sem hann var að mestu einn á ferð en naut þó aðstoðar bassaleikarans Þórðar Högnasonar. Platan fékk ágæta dóma í DV, Morgunblaðinu og Degi en fremur slaka í Pressunni, á henni er að finna lagið Karl R. Emba (Gefðu honum blóm) sem vakti töluverða athygli og heyrist reglulega leikið í útvarpi. Japis dreifði plötunni en þar lenti Hörður í hremmingum því verslanir keppinautanna höfðu uppi ljóta viðskiptahætti þegar afgreiðslufólk sögðu plötuna ekki vera til og „földu“ hana með eldra efni – þegar viðskiptavinur fann plötuna þar var honum tjáð að þetta væri eintak verslunarinnar og ekki til sölu. Hörður skrifaði harðorða grein í blöðin þar sem hann lét fyrrverandi dreifingaraðila sinn heyra það. Vegna þessa seldist platan fremur treglega, hún var endurútgefin með nýju umslagið árið 1998. Tónleikahald var með hefðbundnum hætti um haustið 1993 með hausttónleikum og tónleikaferð en það sem kannski var óvenjulegt þetta árið var að Hörður kom við sögu á útihátíð í Galtalæk um verslunarmannahelgina, hann var sem fyrr hlaðinn verkefnum tengdum leikhúsinu.

Árið 1994 varð viðburðaríkt hjá Herði, leikhúsverkefnin voru víða um land sem og tónleikahald, hausttónleikar og landsbyggðarferð voru á sínum stað sem og aðrir tónleikar s.s. franskt vísnakvöld, norrænir vísnadagar, hátíðahöld erlendis í tilefni af 50 ára lýðveldisafmælinu o.fl. Þegar kom að útgáfumálum var Hörður hins vegar afkastamikill, um vorið kom út sautján laga ferilsafnplata með lögum hans undir titlinum Þel og hélt hann útgáfutónleika í Kolaportinu af því tilefni. Snemma hausts kom svo kassetta út með lögum sem Hörður hafði samið fyrir barnasöngleikinn Barnagaman sem hann hafði samið örlagaárið mikla 1975 í Ólafsvík, kassettan hafði að geyma sungnar og ósungnar útgáfur af lögunum en hana hafði Hörður unnið með Hlyni Jakobssyni sem lék á hljóðgervla og var tónlistin því nokkuð óvenjuleg og lítt í þeim trúbadorska anda sem einkennt hafði tónlist Harðar. Kassettan sem bar nafnið Barnagaman og allir syngi með vakti ekki mikla athygli en hún var svo endurútgefin tveimur árum síðar á geisladisk. Síðar um haustið leit svo þriðja platan dagsins ljós og bar hún nafnið Áhrif, á þeirri plötu voru lögin öllu hlaðnari og fjölbreytilegri en um langt árabil hjá Herði því hann hafði hljómsveit með sér á henni og hafði hún því gjörólíkt yfirbragð Gulls sem kom út á undan, það var Jens Hansson sem vann plötuna með Herði en þeir höfðu kynnst í gegnum lag (Dúfan) sem Hörður hafði gefið út á styrktarsafnplötu fyrir Sophiu Hansen 1992 – það lag er einmitt líka að finna á safnplötunni Þel. Platan fékk ágæta dóma í Morgunblaðinu og þokkalega í Degi en Hörður hélt útgáfutónleika í Þjóðleikhúskjallaranum.

Hörður árið 1992

Óheppnin elti Hörð reyndar einnig þetta ár því hann lenti í tveimur umferðaróhöppum með skömmu millibili, sem ollu því að hann átti í nokkrum meiðslum um tíma svo hann gat lítið komið fram næstu mánuðina – reyndar átti hann í þeim meiðslum í um eins árs skeið. Um þetta leyti var Hörður farinn að huga að endurútgáfu á plötum sínum sem fram að því höfðu aðeins komið út á vínylplötuformi, árið 1995 komu tvær fyrstu plöturnar Hörður Torfa syngur eigin lög / Án þín út saman á geisladiskaformi en síðarnefnda platan hafði þá ekki verið fáanleg nánast síðan hún kom út 1972.

Hörður glímdi ennþá við eftirköst bílslysanna fyrri part ársins 1995, hann gat sinnt leikstjórn en þegar kom að því að leika á tónleikum vandaðist málið, hann kom þó fram á styrktartónleikunum Samhugur í verki sem haldnir voru í upphafi árs og á norrænu vísnakvöldi á Hótel Borg en auk þess startaði hann um vorið nýrri tónleikaröð sem átti eftir að verða að hefð – þetta voru svokallaðir Kertaljósatónleikar. Hann hafði ætlað að fara landsbyggðarhring um sumarið en af því varð ekki af fyrrgreindum ástæðum en um haustið hafði hann að mestu jafnað sig og hélt stóra hausttónleika í Borgarleikhúsinu sem voru tímamótatónleikar að því leyti að hann varð fimmtugur um sama leyti, því var blásið til stórveislu með stórri hljómsveit. Reyndar hafði staðið til að Ríkissjónvarpið myndi mynda og hljóðrita tónleikana en það brást á síðustu stundu, þegar farið var af stað með styrktarsöfnun til handa Herði vegna tekjutaps af þessum völdum kom í ljós að forvígismenn ýmissa stórfyrirtækja voru enn staddir á hómófóbíutímabilinu og því ljóst að þótt margt hefði áunnið í baráttumálum samkynhneigðra að þá var enn langt í land. Hörður hafði hins vegar jafnað sig nokkurn veginn af meiðslum sínum um haustið og hélt um fjörutíu tónleika á landsbyggðinni en aukinheldur höfðu auka hauttónleikar verið haldnir í Loftkastalanum.

Þetta afmælisár (1995) þegar Hörður fagnaði fimmtugs afmæli sínu var tímamótaár í öðrum skilningi því þá hlaut hann sína fyrstu viðurkenningu fyrir störf sín og mannréttindabaráttu í þágu samkynhneigðra, um vorið hlaut hann svokölluð Þórshamarsverðlaun, menningarverðlaun TUPILAK – menningarsamtaka samkynhneigðra á Norðurlöndum og er svolítið sérstakt til þess að hugsa að fyrsta slíka viðurkenningin skyldi koma erlendis frá. Um haustið hlaut Hörður svo Frelsisverðlaun Samtakanna ´78 fyrir sýnileik, síðar átti hann einnig hefur að hljóta Gullverðlaun samtakanna og enn síðar Heiðursmerki samtakanna (2025). Í ársbyrjun 1996 bættist enn ein viðurkenningin við þegar Hörður var sæmdur heitinu Menningarsendiherra (Cultural Ambassador) ILGA – alheimssamtaka mannréttinda samkynhneigðra.

Hörður var framsýnn og á undan mörgum í sinni samtíð því þetta sama ár hóf hann að huga að heimasíðu á Internetinu en hann varð síðan einn allra fyrsti tónlistarmaðurinn hérlendis til að halda úti slíkri vefsíðu en hann hefur haldið úti slíkum síðum allt til þessa dags – og hann var líkast til fyrstur íslenskra tónlistarmanna að selja plötur í gegnum vefsíðu.

Hörður hafði verið að glíma lengi við eftirköst bílslysanna og í upphafi ársins 1996 missti hann röddina svo lítið varð um tónleikahald framan af árinu, það var ekki fyrr en á vordögum sem hann fór um landið með tónleikahaldi og um svipað leyti kom hann fram á 1. maí hátíðarhöldum og Kertaljósatónleikum og svo um sumarið var hann fulltrúi Íslands á norrænni vísnahátíð þar sem hann hélt tónleika víða um Svíþjóð og Finnlandi. Hausttónleikarnir voru á sínum stað í Borgarleikhúsinu um haustið og um það leyti kom enn ein plata hans út, sú bar nafnið Hörður Torfa & allir yndislegu mennirnir en gekk venjulega undir nafninu Kossinn, og hlaut ágæta dóma í DV – Allir yndislegu mennirnir komu einmitt fram með honum á hausttónleikunum en platan hafði verið hljóðrituð á þremur dögum. Útgáfutónleikar með sveitinni voru haldnir síðar um haustið og í kjölfarið fór hann í túr um landsbyggðina en var þá einn á ferð og lék svo á fjölmörgum tónleikum á höfuðborgarsvæðinu að því loknu.

Árið 1997 kom engin plata út í nafni Harðar en í stað þess sendi hann frá sér textabókina Yrk, sem hafði að geyma þrjátíu ljóð sem ekki höfðu komið út á plötum. Tónleikahald var hins vegar eftir bókinni, Kertaljósatónleikar, Hausttónleikar og hringferð um landið voru á sínum stað en þau tímamót urðu nú að hann heimsótti Grímseyinga í fyrsta sinn. Leikhúsið tók sitt pláss þetta ár og sömuleiðis árið 1998 en þá var öllu meira að gera í útgáfumálum Harðar en árið á undan, Hugflæði frá árinu 1987 kom nú út á geisladiskaformi en hún hafði áður einungis komið út á vínyl- og kassettuformi. Fyrir jólin kom svo ný þrettán plata sem Hörður vann með Hirti Howser hljómborðsleikara en framlag Hjartar var strengjahljóð, sú plata hét Rætur og vængir og fékk góða dóma í Morgunblaðinu, Degi og DV. Þetta sama haust lét Hörður til sín taka á nýjum vettvangi því þá hóf göngu sína í Ríkisútvarpinu vikulegur þáttur í umsjá hans sem hlaut nafnið Sáðmenn söngvanna en Hörður átti eftir að annast þáttinn allt til ársins 2006. Eins og áður fór Hörður í hringferð um landið og sömuleiðis voru árlegir tónleikar á höfuðborgarsvæðinu á sínum stað, og reyndar hélt hann fleiri tónleika þar en oft áður.

Hörður hafði sem fyrr segir staðið í margs konar baráttumálum og enn eitt verkefnið bættist við þegar hann skipaði fjórða sæti framboðslista húmanistaflokksins í Reykjavík fyrir alþingiskosningarnar vorið 1999, hann komst reyndar ekki á þing en þetta var e.t.v. forsmekkurinn að því sem hann átti eftir að berjast fyrir fáeinum árum síðar þegar bankakreppan skall á af fullum þunga. Tónlistin og leiklistin náðu því að vera áfram númer eitt og um haustið kom út platan Grímur sem Hörður vann með Jökli Jörgensen bassaleikara og Samúel Inga Þórarinssyni gítarleikara, sú plata hlaut eins og flestir fyrirrennarar hennar ágæta dóma í Morgunblaðinu. Kertaljósa- og Hausttónleikar voru á sínum stað (þeir síðarnefndu voru reyndar haldnir í Íslensku óperunni) sem og tónleikaferð í kringum landið en aðsókn á þá var mikil, einnig kom hann fram á nokkrum öðrum tónleikum og hér má nefna tónleikaröð í Þjóðleikhúskjallaranum – aðsókn á þá var hins vegar minni en ætlað var og var hún fljótlega blásin af. Aldamótaárið 2000 fór hins vegar aðeins minna fyrir Herði sérstaklega hvað leiklistina varðar en hann dvaldi þá langtímum á Ítalíu þar sem hann hafði kynnst verðandi eiginmanni sínum. Tónleikahald var þó litlu minna en venjulega en meðal tónleika sem ekki voru í hefðbundnu ári hjá Herði voru afmælistónleikar um vorið í Íslensku óperunni haldnir í tilefni af 30 ára afmæli frá útgáfu fyrstu plötu hans, og einnig var hann liður í hátíðarhöldum á Þingvöllum um sumarið í tilefni af 1000 ára afmæli kristni á Íslandi. Annað var eftir bókinni í tónleikahaldi en engin plata leit dagsins ljós aldamótaárið, hins vegar var þáttur í þáttaröðinni Söngvaskáldum í Ríkissjónvarpinu helgaður honum og síðustu áratugina hefur hann einnig verið gestur í fjölmörgum sjónvarpsþáttum s.s. Jóns Ólafssonar, Jóns Ársæls Þórðarsonar og Steinunnar Ólínu Þorsteinsdóttur, svo fáein nöfn séu nefnd.

Ný plata kom út árið 2001, hún hlaut nafnið Lauf en þá plötu vann Hörður með Vilhjálmi Guðjónssyni sem átti eftir að verða samstarfsmaður hans um hríð við upptökur og útsetningar, Jón Skuggi Steinþórsson bassaleikari og Einar Valur Scheving komu einnig að gerð plötunnar sem var fjórtán laga, hún fékk ágæta dóma í Morgunblaðinu. Hörður virtist enn ekki vera farinn að minnka við sig í tónleikahaldi, hélt tvenna hausttónleika í Íslensku óperunni auk Kertaljósatónleika en hann fór jafnframt í tvær tónleikaferðir um landsbyggðina – aðra snemma um vorið og hina um haustið, hins vegar lagði hann um þetta leyti leiklistina og leikstjórnina að mestu á hilluna en hann hafði þá leikstýrt og sett á svið um hundrað leikverk auk þess að semja nokkur verk sjálfur.

Hörður á tíunda áratug 20. aldarinnar

Aldarafmæli Halldórs Laxness árið 2002 var minnst með ýmsum hætti og þegar Hörður sendi frá sér plötu þá um vorið var hún tileinkuð ljóðum Halldórs, Hörður hafði þá margsinnis unnið lög upp úr ljóðum Halldórs, haldið tónleika með þeim á hausttónleikum í Jónshúsi í Kaupmannahöfn (1982) og einnig í félagsheimilinu Hlégarði í Mosfellsbæ (1992) þar sem skáldið sjálft hafði verið viðstatt. Nýja platan bar heitið Söngvaskáld en hana vann Hörður með Vilhjálmi Guðjónssyni og Einari V. Scheving. Söngvaskáld hlaut mjög góða dóma í Morgunblaðinu og svo fór reyndar að hún var tilnefnd sem plata ársins í flokknum Ýmis tónlist á Íslensku tónlistarverðlaununum. Hörður var þarna búsettur um nokkurra mánaða skeið í London en kom heim til Íslands og fylgdi plötunni eftir tónleikahaldi úti á landsbyggðinni og endaði svo í Íslensku óperunni. Tvennir hausttónleikar fyrir fullu húsi voru haldnir í Íslensku óperunni og svo tók annar landsbyggðartúr við í kjölfarið.

Söngvaskálds-platan hafði verið gefin út í samstarfi við útgáfufyrirtækið Eddu / Fljúgandi diska og þannig var einnig með safnplötuna Bergmál: úrval söngva 71-02, sem einnig kom út þetta sama ár en hugmyndin var að hún yrði sú fyrsta af þremur sem kæmu út í því samstarfi en efni þeirra væru lög sem mest var beðið um á tónleikum. Þessi fyrsta safnplata í röðinni var helguð lögum með hljómsveitarundirleik, sú næsta átti að geyma Hörð einn með gítarinn og sú þriðja og síðasta skyldi vera tónleikaplata. Bergmál reyndist eina platan sem kom út í því samstarfi og Hörður keypti síðar útgáfuréttinn á Söngvaskáldi.

Hörður hafði þarna sagt skilið við leiklistina en tónlistin var hvergi nærri af dagskránni og árið 2003 kom út fyrsta plata af fjórum sem hann hafði hugsað sem langtímaverkefni byggt á ævi hans, eins konar lífssaga í tónlistarformi. Plöturnar áttu að tengjast frumefnunum fjórum; eldi, loft, jörð og vatni og bera í heildina heitið Vitinn. Fyrsta platan, Eldssaga kom út um sumarið og sem fyrr vann Hörður hana í samstarfi við Vilhjálm Guðjónsson. Hún hlaut ágæta dóma í Fréttablaðinu og Morgunblaðinu. Auk hefðbundins tónleikahalds kom Hörður fram á trúbadorahátíð í Neskaupstað um sumarið og um svipað leyti hlotnaðist honum einnig sá heiður að setja Gay pride hátíðina og flytja þar nokkur lög. Og Herði hlotnaðist annar heiður því að um haustið hlaut hann Hvatningarverðlaun samfylkingarinnar fyrir baráttu sína í réttindamálum samkynhneigðra.

Næsta plata í Vitanum kom út um haustið 2004 og bar nafnið Loftssaga, hún var unnin á svipaðan hátt og Eldsaga undir stjórn Vilhjálms Guðjónssonar og fékk ágæta dóma í Morgunblaðinu. Hörður var á þessum tíma aðeins farinn að minnka við sig i tónlistinni enda kominn fast að sextugur en hausttónleikarnir voru haldnir í Austurbæ og í kjölfarið var farið út á land og spilað en endað svo með tónleikum í Salnum í Kópavogi að því loknu.

Næsta plata kom ekki út alveg strax því árið 2005 kom engin plata út, hann fór hins vegar í tónleikaferð um vorið og blés til tvennra Hausttónleika í Borgarleikhúsinu því nú var tilefnið sextugs afmæli hans. Um það leyti fengu vinir hans þeir Haraldur Reynisson (Halli Reynis) og Valgarður Guðjónsson (Valli í Fræbbblunum) þá hugmynd að halda afmælistónleika til heiðurs Herði, og fengu til liðs við sig þriðja vininn Hjört Howser. Þremenningarnir héldu svo risa tónleika í Borgarleikhúsinu þar sem fjöldinn allur af þekktu tónlistarfólkið heiðraði trúbadorinn með flutningi á lögum hans, hér má nefna tónlistarfólk og hljómsveitir eins og Andreu Gylfa, Rúnar Júl, Bergþór Pálsson, Grafík, Sign, Palindrome og Fræbbblana sem og auðvitað Hjört og Halla, undir yfirskriftinni Hörður Torfa lengi lifi. Afraksturinn varð eftirminnileg kvöldstund sem var hljóðrituð og síðan afhend Herði að gjöf. Reyndar voru fleiri til að heiðra Hörð á afmælisárinu því hann hlaut einnig NPU heiðursverðlaunin en það er viðurkenning samtaka tónskálda og textahöfunda á Norðurlöndunum, sem FTT er aðili að. Hörður fór í hefðbundna reisu um landsbyggðina um haustið en einnig hafði hann farið í stutta tónleikaferð um Danmörku og Svíþjóð fyrr á árinu.

Árið 2006 fór orkan að nokkru leyti í plötuútgáfu, heiðurtónleikarnir í Borgarleikhúsinu komu út undir titlinum Hörður Torfa: Heiðurstónleikar 10.09.05, og fengu ágæta dóma í Morgunblaðinu en einnig kom út endurhljóðblönduð endurútgáfa af plötunni Tabu sem hafði komið út árið 1984 en aldrei verið gefin út á geisladisk. Þá vann Hörður einnig að þriðju plötunni í Vita-seríunni en hún kom þó ekki út strax. Tónleikahald var hefðbundið en minna en áður, Kertaljósa- og Hausttónleikar, hvort tveggja í Borgarleikhúsinu voru haldnir fyrir fullu húsi sem og tónleikar á völdum stöðum víða um land um haustið en Hörður hafði þá gefið út að það yrði í síðasta skipti sem hann færi slíkan stærri túr. Um haustið kom úr Söngvasafn – nótnabók með lögum Harðar, í samstarfi við bókaútgáfuna Tind og um það leyti var í undirbúningi útgáfa ævisögu Harðar skráð af Ævari Erni Jósepssyni frænda hans en Hörður hafði fengið þriggja mánaða listamannalaun til verksins.

Hörður Torfason

Þriðja platan í Vitanum – Jarðsaga kom út haustið 2007 í samstarfi við Vilhjálm Guðjónsson og hlaut ágæta dóma í Morgunblaðinu en heldur var Hörður farinn að minnka við sig þarna í tónleikahaldinu, Kertaljósa- og Hausttónleikarnir í Borgarleikhúsinu voru haldnir og svo var farið á fáeina útvalda staði úti á landi. Og árið 2008 var framan af nokkuð eftir bókinni, hófst reyndar með því að Hörður hlaut Samfélagsverðlaun Fréttablaðsins í flokknum Til atlögu gegn fordómum. Hörður var heldur meira í tónleikahaldi en árin á undan, hélt t.a.m. tónleika í Fríkirkjunni til að fagna 30 ára afmæli Samtakanna ´78 og um sumarið kom hann fram í Skálholtskirkju og var svo með sína hefðbundnu tónleika en önnur mál tóku nú yfir á þessu ári sem „hin svokallaða bankakreppa“ skall á af fullum þunga.

Hörður hafði alltaf látið sig ýmis baráttumál varða eins og fram hefur komið og um sumarið 2008 stóð hann fyrir mótmælum vegna brottvísunar Paul Ramsey úr landi, í október skall bankahrunið á og fljótlega upp úr því hóf Hörður að stjórna útifundum á Austurvelli og mótmælum í kjölfarið, hann varð hugmyndasmiður á bak við þau mótmæli og fór af fullum krafti í þau.

Eðlilega var lítið um tónleikahald almennt í landinu á meðal látunum stóð, og mitt í mótmælunum um haustið kom svo ævisaga hans út undir nafninu Tabú: ævisaga Harðar Torfa en hún lenti óneitanlega undir radarnum hjá fólki eins og kannski svo margt annað á þeim tíma. Hörður var kjörinn manneskja ársins á Rás 2 fyrir framgang sinn í mótmælunum sem þarna hafði hlotið nafnið Raddir fólksins og fór mikinn í búsáhaldabyltingunni sem svo skall á árið 2009 – hann varð andlit mótmælanna næstu mánuðina og þegar þeim linnti með boðun kosninga um vorið 2009 tók hann sér smá frí frá mótmælum til að halda Kertaljósatónleika í Iðnó og hélt svo nokkra Hausttónleika og nokkra tónleika á landsbyggðinni en líklega of snemma til að aðsókn næði einhverjum hæðum, það var ekki fyrr en síðar um haustið að samfélagið komst í samt lag á nýjan leik. Hörður hlaut sex mánaða listamannalaun og nýtti þau m.a. til að vinna að söngleik eða söngævintýri byggt á Vita-þemanu, á sama tíma vann hann að nýrri söngvabók – Söngvasafn 2.

Kreppumótmælin tóku eðlilega sinn toll og Hörður þurfti tíma til að jafna sig eftir þau átök og álag. Hann hóf að koma stöku sinnum fram á nýjan leik árið 2010, Regnbogamessa, sumartónleikar í Hljómskálagarðinum og tónleikar á Græna hattinum á Akureyri og fleiri stöðum úti á landi auk árlegra hausttónleika voru á dagskránni en aðsóknin var alls staðar dræm enda hafði fólk enn lítið milli handanna í því kreppuástandi. Hausttónleikarnir sem haldnir voru í Borgarleikhúsinu voru þeir þrítugustu og fimmtu í röðinni og um leið 40 ára afmæli fyrstu plötu Harðar en allt kom fyrir ekki og mætingin var léleg. Hörður fékk þó enn eina viðurkenninguna þegar hann hlaut Húmanistaviðurkenningu Siðmenntar á árinu.

Síðsumars árið 2011 kom fjórða og síðasta platan í Vita-verkefninu loks út eftir nokkurra ára útgáfuþurrð, hún bar heitið Vatnssaga og enn var Vilhjálmur Guðjónsson allt í öllu með Herði á plötunni enda tileinkaði Hörður Vilhjálmi plötuna, fleiri hljóðfæraleikarar komu þó við sögu á henni. Að öðru leyti má segja að tónlistin hafi þarna vikið nokkuð fyrir fyrirlestrum um búsáhaldabyltinguna því Hörður var nú orðinn eftirsóttur fyrirlesari og miðlaði af reynslu sinni víða um heim auk þess sem hann var nánast í stöðugu sambandi við erlenda fjölmiðla, það hafði byrjað strax árið 2009 þegar hann fór þeirra erinda til Svíþjóðar og á næstu árum átti hann eftir að heimsækja lönd eins og Spán, Tékkland, Mexíkó og miklu fleiri. Herði gafst þó færi árið 2011 að koma fram á Þjóðlagahátíð Reykjavíkur auk þess að halda tónleika í Iðnó um vorið og svo voru hausttónleikarnir í Borgarleikhúsinu á sínum stað, í kjölfar þeirra hélt Hörður fáeina tónleika á Vestfjörðum.

Næstu árin sinnti Hörður baráttumálunum en dró sig smám saman í hlé frá tónlistinni enda var hann þá farinn að nálgast sjötugt og eðlilega aðeins farið að draga af honum eftir nokkurra ára álagstímabil. Hann var enn vinsæll fyrirlesari og fór utan í nokkrar ferðir en vann þess á milli við skriftir – bæði við að gera upp búsáhaldabyltinguna og vinna að Vitanum. Tónleikum fækkaði mikið hjá Herði, hann kom fram á Þjóðlagahátíð á Siglufirði og hélt Hausttónleika sína á Græna hattinum á Akureyri en virðist ekki hafa troðið upp með tónlist sína annars staðar árið 2012, og skiptunum fækkaði enn frekar næstu árin – hann kom fram á stöku styrktartónleikum en dró sig að mestu í hlé. Árið 2013 sendi hann hins vegar óvænt frá sér plötu sem hlaut nafnið Snark en hún var sautján laga gripur sem hafði að geyma gamlar upptökur úr sumarbústað við Meðalfellsvatn, teknar sumarið 1998 og höfðu verið eins konar demó upptökur fyrir plötuna Rætur og vængir. Hlynur Jakobsson hafði hljóðritað lögin sem Hörður hafði sungið og leikið á gítar, þessi plata kom eingöngu út á netinu.

Árið 2015 hélt Hörður hausttónleika í Gamla bíó, það voru fyrstu hausttónleikar hans eftir tveggja ára hlé en hann varð þá sjötugur. Tónleikarnir í Gamla bíói voru kvikmyndaðir en klúður hljóðtæknimanns varð til að upptökurnar eyðilögðust. Hins vegar höfðu tónleikar sem hann hélt í Iðnó í tengslum við Gay pride hátíðina verið myndaðir en þeir tónleikar voru haldnir í tilefni af því að 40 ár voru liðin frá Samúel-viðtalinu fræga, á þeim tónleikum voru eingöngu flutt lög sem tengdust réttindabaráttu samkynnhneigðra. Hörður hélt hausttónleika í Borgarleikhúsinu ári síðar (2016) sléttum fjörutíu árum eftir fyrstu hausttónleikana forðum á Hótel Vík, og voru þeir teknir upp á myndband og svo gefnir út á DVD-diski um litlu síðar undir heitinu Hörður Torfa: Hausttónleikar 2016. Þetta reyndust vera síðustu hausttónleikar Harðar en diskurinn var líklega einvörðungu seldur í verslunum Hagkaupa og Smekkleysu. Þetta sama ár sendi Hörður frá sér sína fyrstu og einu smáskífu á tónlistarveitum en hún bar titilinn Söngur fíflanna.

Síðari hluta annars áratugar nýrrar aldar kom Hörður einungis fram við sérvalin tilefni, Sagnakaffi í Gerðubergi, Blómstrandi dagar í Hveragerði og Fjölskylduhátíð á Úlfarsfelli eru dæmi um slíkt – þá birtist Hörður óvænt í Áramótaskaupi Ríkissjónvarpsins 2018 þegar hann ásamt fleirum söng í eftirminnilegu atriði í laginu „Eru hommar kannski menn?“ sem var grínádeila á að hommar mættu ekki gefa blóð. Um það leyti sendi hann svo frá sér bókina Bylting: sagan sem breytti Íslandi en þar var búsáhaldabyltingin gerð upp, hún kom út sléttum tíu árum eftir að byltingin hófst.

Hörður var ekki alveg hættur í tónlistinni, hann var enn að semja og árið 2019 hóf hann undirbúning að upptökum á nýju efni, tónleikum og ljóðabók sem fyrirhugað var að liti dagsins ljós árið 2020 þegar hann yrði 75 ára. Þessi plön gengu reyndar ekki eftir nema að litlu leyti því nú skall á Covid heimsfaraldurinn eins og frægt er, þeir Hörður og Vilhjálmur hljóðrituðu sautján ný lög fyrir plötuna í upphafi árs en sökum aðstæðna var platan ekki fullunnin og kom þ.a.l. aldrei út né heldur voru haldnir tónleikar af þessum sömu sökum. Hörður gat hins vegar unnið áfram með ljóðabókina sem síðan hlaut nafnið 75 sungnar sögur – bókina endaði hann á að gefa út sjálfur þar sem útgefendur voru ekki í stakk búnir til að gefa hana út vegna ástandsins. Bókin kom því út um sumarið 2020 í takmörkuðu upplagi, 250 eintökum sem seldust upp, ágóðann af sölu hennar notaði Hörður svo til að gefa út vínylplötuna Dropar (einnig í 250 eintökum) með hjálp Karolina Fund, en sú plata hafði að geyma upptökur (tólf afgangslög) sem fundust í tölvunni hjá Vilhjálmi með söng og gítarleik Harðar og voru baráttutengdir söngvar sem höfðu verið hljóðritaðir sumarið 2010 og voru sprottnir upp af mótmælunum veturinn 2009-10 – þessi plata leit dagsins ljós árið 2021. Af ofangreindum ástæðum fór lítið fyrir hátíðahöldum í tilefni af 75 ára afmæli Harðar árið 2020 en hann var þó um haustið sæmdur heiðursmerki FTT (Félags tónskálda og textasmiða) fyrir tónlistarframlag sitt í gegnum tíðina.

Hin allra síðustu ár hefur farið minna fyrir Herði í tónlistinni en hann birtist þó stöku sinnum á sviðinu, hann kom t.a.m. fram á Hinsegin dögum sumarið 2021 og árið 2022 hélt hann sína fyrstu tónleika í langan tíma á tónlistarhátíðinni Heima á Akranesi. Síðan þó hefur hann líklega alveg dregið sig í hlé.

Hörður í áramótaskaupi Sjónvarpsins 2008

Hér að framan hefur verið stiklað á stóru um feril Harðar Torfasonar og þar blandast saman tónlist, leikhús og mannréttindabarátta, fyrst og fremst tengd réttindum samkynhneigðra en einnig öðrum hópum eins og innflytjendum, flóttamönnum, öryrkjum, alnæmissjúklingum og öldruðum svo nokkrir hópar séu nefndir, þá má einnig nefna baráttu hans fyrir náttúruvernd, friði og björgun menningarverðmæta (Austurbæ, Nasa) og gegn dreifingar- og útgáfurisum í tónlist, gegn veru varnarliðsins, gegn stjórnvöldum í búsáhaldabyltingunni og þannig má áfram telja. Þessi mál eru öll umdeild en margir standa í þakkarskuld við Hörð því þessi barátta hefur á stundum beinlínis verið lífshættuleg á köflum – einhver sagði um hann að það sé ótrúlegt að hann skuli vera á lífi, og það er líklega heilmikið til í því.

E.t.v. má segja að umfjöllunin hér að ofan sé að nokkru leyti eins konar upptalning og jafnvel samhengislítil á köflum en þó enn margt óupptalið, hér mætti t.d. nefna að Hörður hefur fengist við þýðingar og málað, samið tónlist sem komið hefur út á plötum annarra (t.d. Eyjólfs Kristjánssonar og Halla Reynis), átt lög á t.d. safnplötunum Ó borg mín borg: Átján Reykjavíkurlög, Söngur riddarans (með ljóðum Páls Ólafssonar), Steinn Steinarr: Aldarminning, Verndum hálendið og Baráttusöngvar fyrir friði og þjóðfrelsi, auk allra annarra safnplatna sem hafa að geyma vinsælustu lögin hans (Aftur til fortíðar, Óskalögin, Hafið lokkar og laðar, Stóra bílakassettan, Svona var það-serían og svo mætti áfram lengi telja). Af einhverjum ástæðum er þó ekkert lag að finna á safnplötunni Pottþétt hinsegin (2002) og stundum hefur verið gengið fram hjá Herði tengt baráttumálum hans, sem er e.t.v. eðlilegt hjá umdeildu fólki. Það hlýtur þó að styttast í þær viðurkenningar sem bera e.t.v. hæst þegar kemur að því að heiðra fólk, annars vegar fálkaorðuna og hins vegar heiðursverðlaun Íslensku tónlistarverðlaunanna.

Efni á plötum